Jedzenie na Maderze opiera się na winie, rybie i owocach z miejskiego targu w Funchal. Ten tekst pokazuje, co warto spróbować, co kupić na targu i na co uważać przy rybie. Każdy z wymienionych tu produktów i dań ma osobny tekst w dziale Kuchnia.
Jedzenie na Maderze: co zjeść najpierw?
Na Maderze najważniejsze są trzy rzeczy: wino, ryba i owoce. Wino madeira jest wzmacniane alkoholem i produkuje się je w wielu stylach, od suchych po słodkie. Ryba czarna espada to jeden z dwóch najbardziej cenionych produktów morskich na wyspie, obok kraba. Owoce najlepiej kupić na targu w Funchal, stolicy wyspy. Funchal leży w południowej części Madery, a sama wyspa jest regionem autonomicznym Portugalii. Jeśli planujesz też zwiedzanie, zajrzyj do tekstu o atrakcjach Madery. Kuchnia dobrze się z nim łączy, bo większość smaków wyspy poznasz najłatwiej w miejscach, które odwiedzasz w ciągu dnia.
Jakie wino wybrać na Maderze?
Madeira to wino wzmacniane, czyli takie, do którego dodaje się destylowany alkohol. Produkuje się je w wielu stylach: od suchych, które pije się same albo jako aperitif, po słodkie, podawane z deserem. Tańsze odmiany służą też do gotowania, a wtedy często doprawia się je solą i pieprzem.
Młodsze mieszanki, trzy- i pięcioletnie, dojrzewają z pomocą sztucznego ogrzewania. Starsze gatunki, czyli colheita i frasqueira, powstają metodą canteiro, w której wino dojrzewa naturalnie w beczkach. Dobra madeira wytrzymuje w butelce dziesiątki lat. Wina z metody canteiro mogą przetrwać nawet stulecia, również po otwarciu. Wino, które przez dekady leżało w beczkach, przelewa się zwykle do dużych butelek zwanych demijohnami, gdzie może pozostać bez zmian przez długi czas.
Skąd wzięła się madeira?
Wino z Madery ma korzenie w czasach wielkich odkryć, od końca XV wieku. Wyspa była stałym przystankiem statków płynących do Nowego Świata i Indii Wschodnich. Wino na długich trasach psuło się, więc dodawano do niego neutralnego alkoholu. Przypadek sprawił, że wino wracające z podróży, nagrzane przez upał i kołysane przez fale, smakowało lepiej. Producenci zaczęli więc ogrzewać wino na wyspie w specjalnych pomieszczeniach zwanych estufas, zamiast wysyłać je w daleką podróż statkiem.
Wiek XVIII nazywa się złotym wiekiem madeiry. Wino cieszyło się wtedy popularnością w koloniach amerykańskich, w Brazylii, w Wielkiej Brytanii i w Rosji. W XVII wieku na wyspie osiedlili się angielscy kupcy, którzy przejęli znaczną część handlu winem. Firma Cossart and Gordon powstała w 1745 roku, a Blandy's w 1811 roku. Oba nazwiska do dziś kojarzą się z madeirą.
Jakie szczepy decydują o smaku?
Najbardziej cenione są tak zwane szlachetne odmiany: Sercial, Verdelho, Terrantez, Bual i Malvasia. Z nich pochodzą białe wina o różnym poziomie słodyczy, od wytrawnych po słodsze. Czerwona odmiana Tinta Negra, znana też jako Negra Mole, to podstawa produkcji na wyspie. Stanowi około 85 procent winogron czerwonych w uprawie madeiry.
Pod koniec XX wieku część producentów zaczęła wycinać hybrydy i amerykańskie krzewy. Odnowiono uprawę szlachetnych odmian. Hybrydowe winogrona zakazano w produkcji wina w 1979 roku. Szczegóły o rodzajach opisuje tekst o winie madera.
Jak madeira wróciła do łask?
Po wiekach dobrobytu przyszły kryzysy. W 1851 roku pojawił się mączniak, który przez trzy lata mocno ograniczał produkcję. Potem filoksera dotarła na wyspę i zniszczyła większość winnic. Pod koniec XIX wieku wiele winnic wykorzeniono, a część terenów zamieniono na uprawę trzciny cukrowej. Później rosyjska wojna domowa i amerykańska prohibicja zamknęły dwa największe rynki zbytu.
Odrodzenie zaczęło się pod koniec XX wieku. W 1988 roku rodzina Symington z Portugalii zainwestowała w Madeira Wine Company, która była właścicielem wielu znanych marek. Bartholomew Broadbent wprowadził wino ponownie na rynek w Ameryce w 1989 roku. Dzięki temu madeira znów zaczęła być kojarzona z jakością, a nie tylko z tanim winem do gotowania.
Co kupić na targu Mercado dos Lavradores?
Mercado dos Lavradores, czyli Targ Rolników, to historyczny budynek z otwartym patio w centrum Funchal, w dzielnicy Zona Velha. Na dwóch poziomach sprzedaje się świeże owoce i warzywa z całej wyspy. Na niższym poziomie działa osobna hala rybna, gdzie sprzedawcy oferują świeżo złowione ryby.
Godziny otwarcia zmieniają się w zależności od dnia tygodnia, dlatego najlepiej sprawdzić je na oficjalnej stronie targu lub w lokalnym informatorze przed wizytą. Przy samym targu są pastelarie i kawiarnie. Bywa tu tłoczno, zwłaszcza w deszczowe dni. Wtedy więcej osób szuka wnętrza budynku, a stoiska są zajęte.
Jakie owoce spróbować na Maderze?
Na targu sprzedaje się małe madeńskie mango, banany i wiele odmian marakui. Madeńskie mango jest mniejsze niż te, które znasz ze sklepu, a marakuja występuje w kilku wariantach. Sprzedawcy często pozwalają spróbować owoców przed zakupem. To dobra okazja, żeby poznać smaki, których zwykle nie ma w polskich sklepach.
Owoce warto kupować w kilku sztukach, a nie na zapas. Dzięki temu łatwiej wybrać te, które smakują najlepiej. Owoce dojrzewają szybko, więc dobrze zjeść je w ciągu kilku dni od zakupu.
Jak nie przepłacić na targu owoców?
Trzeba uważać na sprzedawców, którzy podsuwają przejrzałe owoce. Zdarza się też, że ciężkie mango sprzedaje się w cenie lekkich marakui. Dlatego zanim zapłacisz, sprawdź wagę i dojrzałość owocu, zwłaszcza przy droższych gatunkach.
Najlepiej wybrać owoce samemu, zamiast brać gotowy koszyk od jednego stoiska. Porównaj dwa lub trzy stoiska. Jeśli coś budzi wątpliwości, poproś o wybór innej sztuki. Targ jest miejscem, gdzie cena zależy często od tego, jak dobrze znasz owoce.
Czarna espada: co to za ryba?
Czarna espada, czyli Aphanopus carbo, to ryba głębinowa. Żyje w Oceanie Atlantyckim na głębokościach od 180 do 1700 metrów. Dorosłe osobniki mają wydłużone ciało i duże zęby. W ciągu dnia przebywa głęboko, a w nocy wędruje wyżej, żeby żerować. Jej pokarm to skorupiaki, głowonogi i inne ryby, zwłaszcza kilka rodzin dużych ryb głębinowych.
Na Maderze ryba jest bardzo ceniona za smak i jakość mięsa, dlatego zwykle osiąga wysoką cenę. Na wyspie uchodzi za jeden z dwóch najważniejszych produktów morskich, obok kraba. W portugalskich wodach łowi się ją tradycyjnie na linię. Tarło odbywa się m.in. w pobliżu Madery, od października do grudnia.
Metale ciężkie w rybie: co mówią pomiary?
Ryba zawiera toksyczne metale, takie jak ołów, rtęć i kadm. Pomiary pokazują różne stężenia w zależności od części ryby. W wątrobie rtęć wynosi od 2,37 do 4,5 mg/kg. W skórze rtęć wynosi od 0,36 do 0,59 mg/kg, a kadm 0,11 mg/kg. W mięśniu rtęć wynosi 0,9 mg/kg, a maksymalne stężenie kadmu 0,09 mg/kg. Ołów w każdej próbce był poniżej 0,10 mg/kg.
Dlatego wątroby ryby się nie je. Według norm WHO i FAO przy umiarkowanym jedzeniu mięsa ryby nie ma realnego zagrożenia zdrowia. Jeśli zjadasz rybę częściej, lepiej rozłożyć ją w czasie i nie wybierać porcji z wątrobą.
Jak bezpiecznie jeść rybę na Maderze?
Czarna espada bywa nosicielem pasożyta z rodzaju Anisakis. Surowa lub niedogotowana ryba może wywołać anisakiazę, czyli zakażenie pasożytem. Choroba jest poważna, a jedyną skuteczną metodą leczenia jest usunięcie nicieni przez endoskopię albo operację. Dlatego rybę trzeba dobrze upiec, usmażyć lub ugotować.
To zasada przy wszystkich rybach, nie tylko przy espadzie. Jeśli zamawiasz rybę w restauracji, lepiej wybrać danie dobrze wysmażone niż marynowane na surowo. Przy zakupie ryby na targu można poprosić sprzedawcę o informację, jak ją najlepiej przygotować.
Poncha, espetada i bolo do caco: co dodać do listy?
Na wyspie jada się dania z grilla i lokalne pieczywo. Najczęściej wymieniane pozycje to espetada, czyli szaszłyk z Madery, oraz bolo do caco, lokalny chlebek. Do tego pasuje poncha, drink z Madery, który podaje się w barach i restauracjach. Każde z tych dań zasługuje na osobne spojrzenie, bo mają swoje warianty i sposoby podania.
Wybierając danie, sprawdź, co serwuje dane miejsce. Dania z grilla najlepiej smakują świeżo podane. Chlebek i drink dobrze uzupełniają obiad, zwłaszcza gdy spędzasz wieczór w mieście.
Gdzie zjeść po zakupach?
Przy targu w Funchal są pastelarie i kawiarnie, które dobrze sprawdzają się, gdy chcesz szybko zjeść coś lekkiego między zwiedzaniem. Bywają tłoczne, zwłaszcza w deszczowe dni. Warto wtedy przyjść trochę później, gdy ruch w centrum się zmniejsza.
Na zachód od miasta leży park Quinta do Palheiro Ferreiro, położony na około 500 metrów nad poziomem morza. Przy głównej bramie działa herbaciarnia, która serwuje herbatę, ciasta, przekąski i małe lunche. Przedpołudnie bywa tam tłoczne od turystów autokarowych, więc spokojniej jest po południu.
Madeira do deseru: jak ją pić?
Słodsze style madeiry podaje się zwykle z deserem. Suche i półsuche gatunki pasują jako aperitif. Warto spróbować obu kierunków, żeby zobaczyć, jak zmienia się smak wina wraz z poziomem cukru.
W XIX wieku w Waszyngtonie madeirę podawano na przyjęciach z orzechami włoskimi jako ostatnie danie. Ten zwyczaj pokazuje, jak długo wino było cenione w Ameryce. Dziś wiele osób wybiera słodsze odmiany do kawy lub do sera.
Od czego zacząć planowanie jedzenia na Maderze?
Zacznij od targu w Funchal, bo tam najłatwiej spróbować owoców, wina i ryb w jednym miejscu. Zaplanuj wizytę na rano albo na późne przedpołudnie, zanim ruch w centrum się zwiększy. Przy zakupie ryby i owoców sprawdzaj dojrzałość i wagę. Wybierz jedną lub dwie restauracje z daniami z grilla, a resztę dnia zostaw na zwiedzanie.
Przed wyjazdem sprawdź aktualne godziny i informacje na oficjalnej stronie Madeira Tourism.
Jak uprawia się winogrona na Maderze?
Wyspa ma klimat oceaniczny z wpływami subtropikalnymi. Przy dużych opadach i średniej temperaturze około 19 stopni Celsjusza stale grożą grzybowe choroby winorośli oraz zgnilizna botrytis. Dlatego krzewy prowadzi się na niskich konstrukcjach zwanych latada, które unoszą korony nad ziemię.
Teren jest górzysty i wulkaniczny, więc winnice zakłada się na sztucznych tarasach z czerwonego i brązowego bazaltu. Tarasy nazywają się poios i przypominają tarasy Douro, dzięki którym możliwa jest produkcja wina porto. Na tak stromych zboczach nie da się użyć maszyn do zbiorów, a uprawa winogron jest kosztowna.
Część winnic zlikwidowano pod inwestycje turystyczne, a w niektórych miejscach zasadzono banany. Winogrona uprawia około 2100 plantatorów, a większość działek jest mała. Rolnicy utrzymują się z kilku upraw jednocześnie, bo same winogrona rzadko wystarczają. Producenci obawiają się dalszej utraty winnic przez zmiany klimatu i presję turystyki. Część winnic się odtwarza, ale turystyka bywa bardziej opłacalna niż winiarstwo.
Kiedy na Maderze jest najcieplej i najsuchsze miesiące?
Na stacji w Funchal temperatury przez cały rok zmieniają się niewiele. Najsuchszy jest lipiec, a najbardziej deszczowy grudzień. Poniższa tabela pokazuje średnie wartości dla każdego miesiąca.
| Miesiąc | Średnia maksymalna (°C) | Średnia minimalna (°C) | Opady (mm) |
|---|---|---|---|
| Styczeń | 20 | 15 | 99 |
| Luty | 20 | 14 | 95 |
| Marzec | 20 | 15 | 83 |
| Kwiecień | 21 | 15 | 62 |
| Maj | 22 | 16 | 45 |
| Czerwiec | 24 | 18 | 17 |
| Lipiec | 26 | 20 | 3,7 |
| Sierpień | 27 | 21 | 4 |
| Wrzesień | 27 | 21 | 45 |
| Październik | 25 | 19 | 118 |
| Listopad | 23 | 17 | 112 |
| Grudzień | 21 | 16 | 135 |
Najwyższe średnie maksymalne temperatury przypadają na sierpień i wrzesień, po 27 stopni Celsjusza. Najmniej deszczu pada w lipcu i sierpniu. Największe opady notuje się od października do grudnia, a szczyt przypada na grudzień. W deszczowe dni targ w Funchal jest bardziej zatłoczony, więc przy zakupach zimą warto wybrać suchszy dzień.
Skąd nazwa Funchal i co ma z kopru?
Nazwa stolicy wyspy pochodzi od dzikiego kopru włoskiego, który rósł tu w obfitości. Pierwsi osadnicy nazwali swoją osadę od portugalskiego słowa funcho, czyli koper, z dodanym przyrostkiem -al, oznaczającym plantację. Nazwa oddaje więc to, co rosło w dolinie tuż nad morzem, zanim pojawiły się winnice i targowiska.
Miasto zaczęło się rozwijać między 1420 a 1425 rokiem. Dzięki położeniu nad morzem szybko stało się ważnym portem. Żyzne gleby przyciągały kolejnych osadników, a z czasem handel zaczął przyciągać kupców z różnych stron Europy. Wśród nich byli między innymi kupcy z Genui, Florencji i Walencji, którzy zakładali tu własne interesy.
Koper nie zniknął z kuchni, choć dziś trudno go zobaczyć na wyspie w dużych ilościach. Jego nazwa pozostała jednak w nazwie miasta, a wielu odwiedzających dopiero po jej poznaniu zaczyna zwracać uwagę na lokalne zioła i przyprawy. Na targu i w okolicznych gospodarstwach można spotkać roślinne dodatki, które łatwo przeoczyć przy pierwszym spacerze.
Jak madeira podbijała Amerykę?
W XVIII wieku Ameryka Północna była jednym z najważniejszych odbiorców madeiry. Na trzynastu koloniach nie uprawiano winogron nadających się na dobre wino, więc trzeba było je sprowadzać. Madeira była wtedy najczęściej wybieranym winem, co czyniło ją ważnym towarem handlowym.
Kompania Wschodnioindyjska z Holandii kupowała wino w dużych, 423-litrowych beczkach zwanych pipes, zabieranych w podróż do Indii. Wino z tych beczek było częścią szerszego handlu, który łączył wyspę z odległymi rynkami. W 1768 roku ładunek madeiry na statku Johna Hancocka doprowadził do sporu o cła, a jego konfiskata wywołała zamieszki w Bostonie. Historia ta pokazuje, jak ważne było to wino dla kolonistów.
Wielu znanych Amerykanów ceniło madeirę. Thomas Jefferson wspominał o niej z sympatią, a podobno wznoszono nią toast przy okazji ogłoszenia Deklaracji Niepodległości. Również Benjamin Franklin i John Adams pisali o tym winie, a Adams opisywał w listach, ile madeiry wypijał podczas obrad. Dla wielu osób była to nie tylko przyjemność, lecz także element życia towarzyskiego.
Pytania przed wyprawą
Co najbardziej warto zjeść na Maderze?
Warto spróbować wina madeira, ryby czarnej espady i owoców z lokalnego targu. Na wyspie popularne są też dania z grilla i lokalne pieczywo.
Czy na Maderze można jeść rybę na surowo?
Surowa lub niedogotowana ryba może zawierać pasożyty i wywołać anisakiazę. Lepiej wybierać dania dobrze wysmażone albo usmażone.
Czy wątroba czarnej espady nadaje się do jedzenia?
Nie, wątroby się nie je, bo zawiera wysokie stężenie rtęci. Mięso przy umiarkowanym spożyciu nie stanowi zagrożenia według norm WHO i FAO.
Jakie owoce kupić na targu w Funchal?
Na targu sprzedaje się małe madeńskie mango, banany i różne odmiany marakui. Przed zakupem warto sprawdzić dojrzałość i wagę owoców.
Czy można spróbować owoców przed zakupem?
Tak, sprzedawcy często pozwalają spróbować. Najlepiej wybrać owoce samemu, zamiast brać gotowy koszyk.
Czy wino madeira to zawsze słodki trunek?
Nie. Madeirę produkuje się w stylach od suchych po słodkie, a tańsze odmiany używa się w kuchni.
